Kategorie: Wszystkie | Aktualności | Działalność TOnZ Lublin | Kontakt | Linki | O nas | TOnZ w mediach | Zabytki | Zarząd
RSS
wtorek, 13 października 2009
Cmentarz prawosławny w Lublinie. Stan zachowania.

Plastyka nagrobna cmentarza prawosławnego przy ulicy Lipowej w Lublinie nie różni się w żaden szczególny sposób od spotykanej na innych, równocześnie zakładanych nekropoliach w kraju. Zarówno forma, jak i ikonografia nagrobków są typowe dla okresu późnego klasycyzmu, romantyzmu oraz rodzących się wraz z nim tzw. „neostylów”.  Pojawiają się liczne krzyże na skałkach bądź postumentach, obeliski, stelle, złamane kolumny i t. p. Osobną grupę stanowią nagrobki postaciowe, zwieńczone figurą anioła bądź Madonny. Czytelna w sepulkralnym kontekście ikonografia, sprowadza się przede wszystkim do zgaszonych odwróconych pochodni, złamanych kolumn, kotwic, urn, wieńców i girland z maku. Motywy charakterystyczne dla prawosławia – pomijając formę krzyża – pojawiają się w trzech obiektach. Są to nagrobki duchownych, w formie ołtarza – analogionu.  Nagrobki prawosławne powstawały w lokalnych warsztatach rzeźbiarsko – kamieniarskich, m. in. Adolfa Timme, Jana Harasiuka czy Szczepana Waśniewskiego.

Tym, co w bardzo dużym stopniu świadczy o wartości zabytkowej i historycznej lubelskiego cmentarza, jest wysoki procent zachowania substancji zabytkowej. Choć duży odsetek uległ i ulega niszczeniu, prawie 300 nagrobków zajmuje swoje pierwotne miejsca. Częściowo zachował się także pierwotny układ alejek oraz drzewostan.

W części centralnej cmentarza znajduje się także murowana kaplica p.w. Świętych Niewiast Niosących Wonności do Grobu Chrystusa z lat 1902 – 1903. Została wzniesiona z inicjatywy Andrzeja Iwanowicza Dejkuna, działacza Towarzystwa Parafialnego przy soborze Podwyższenia Krzyża Pańskiego. Autorem projektu był inżynier – architekt Artymow. Cerkiew cmentarna pełniła zarówno funkcje grobowe, jak i liturgiczne.

Kaplica jest orientowana, składa się z dwóch kondygnacji, we wnętrzu wyodrębnić można prezbiterium, Nawe i kruchtę. Kaplica górna powtarza plan dolnej. Wewnętrzny podział odpowiada bryle zewnętrznej obiektu. Zarówno bryła architektoniczna, jak i wnętrze wraz z wystrojem malarskim i elementami wyposażenia zachowały się w dobrym stanie. Obecnie zakończone zostały prace konserwatorskie przy ikonostasie, ikonach i innych elementach wyposażenia.

Niszczenie nagrobków jest nieuchronne, będąc nieustannie narażonymi na szkodliwe działanie procesów zachodzących w środowisku naturalnym, ulegają coraz głębszej destrukcji. Lubelskie nagrobki w większości wykonane zostały z piaskowca bądź wapienia – kamieni najsilniej narażonych na działanie wilgoci, obecnych w wodzie soli mineralnych, a także organizmów żywych. Wiele wymaga natychmiastowej konserwacji, stąd lubelski oddział Towarzystwa Opieki nad Zabytkami wystąpił z inicjatywą  uporządkowania cmentarza, wykonania jego dokumentacji oraz po uzyskaniu zgody lokalnych służb ochrony zabytków, rozpoczęcia prac zabezpieczająco – konserwatorskich.

Na podstawie wykonanej w okresie wiosenno – letnim 2008 roku ewidencji nagrobków możliwa była ocena stanu zachowania zarówno całego kompleksu cmentarza, jak i poszczególnych obiektów. Naliczono 464 obiekty, w tym 355 zachowało ok. 95% substancji zabytkowej. Pozostałą cześć stanowią destrukty oraz ziemne ślady po całkowicie zniszczonych bądź przeniesionych nagrobkach. Stan większości oceniono na bardzo dobry bądź dobry, są to nagrobki bez uszkodzeń mechanicznych, w których pomimo zawilgocenia kamienia nie nastąpiła destrukcja wgłębna. W pierwszej kolejności prace konserwatorskie powinny być przeprowadzone przy grupie nagrobków o dostatecznym stanie zachowania. Są to obiekty najstarsze, datowane od lat 40 – tych XIX stulecia. Na skutek silnego działania wilgoci, powierzchnie pionowe nagrobków uległy rozwarstwieniom, struktura kamienia rozluźnieniu, co umożliwiło coraz głębsze wnikanie organizmów żywych, dodatkowo przyczyniających się do wykruszania materiału. W skrajnych przypadkach mamy do czynienia z odpadaniem całych elementów – fragmentów figur, części dekoracji ornamentalnej, tablic inskrypcyjnych i t. p.

Bez względu na stan zachowania, w przypadku każdego nagrobka konieczne jest przeprowadzenie podstawowych działań konserwatorskich – zatrucie flory, oczyszczenie powierzchni z nawarstwień, wyprowadzenie soli do rozszerzonego środowiska, wzmocnienie osłabionych partii kamienia, wstępna hydrofobizacja, czyli zabezpieczenie przed wnikaniem wody oraz w przypadku obiektów czy elementów żeliwnych oczyszczenie żeliwa z produktów korozji.

Jeszcze latem 2007 roku, lubelski oddział TOnZ rozpoczął prace zabezpieczająco – konserwatorskie przy nagrobku rodziny Stepanow. Ma on formę grobowca zwieńczonego u wezgłowia postumentem ze złamaną kolumną, przewieszoną wieńcem z maku. Po wstępnym oczyszczeniu obiektu z roślinności oraz uporządkowaniu otoczenia, przystąpiono do mechanicznego i chemicznego usuwania nawarstwień z powierzchni. Została ona następnie pokryta środkiem zabezpieczającym przed wnikaniem wody.

Na sezon wiosenno – letni bieżącego roku, do prac konserwatorskich wytypowany został nagrobek majora Iwana Surkowa. Wykonany został przez wybitnego warszawskiego rzeźbiarza Bolesława Syrewicza. Nagrobek wieńczy figura Anioła Zmartwychwstania. Stan zachowania można określić jako dobry, struktura kamienia nie została dogłębnie zniszczona. Prace obejmą dodatkowo rekonstrukcję głowy oraz części skrzydeł anioła. Odtworzenie brakujących elementów możliwe będzie dzięki dostępnym materiałom ikonograficznym i przede wszystkim analogii z identycznymi nagrobkami dłuta Syrewicza, znajdującymi się między innymi na warszawskich Powązkach.

Prace konserwatorskie na cmentarzach są procesami wieloletnimi. Z jednej strony spowodowane jest to – jak mamy w przypadku Lublina – ilością obiektów. Z drugiej natomiast krótkotrwałością przeprowadzanych zabiegów. Jak wcześniej wspomniano, nagrobki są nieustannie narażone na działanie środowiska naturalnego. Nie bezpodstawnie cmentarze nazywane są galeriami na świeżym powietrzu. To „świeże powietrze” jest jednak dla wystawionych w nim dzieł sztuki niezwykle zgubne.

Konserwacja nagrobka Jewgienija i Aleksandra Stepanowów na cmentarzu prawosławnym w Lublinie.

Latem 2007 roku lubelski oddział Towarzystwa Opieki nad Zabytkami zainteresował się zaniedbanym cmentarzem prawosławnym, będącym częścią nekropolii przy ulicy Lipowej. W porozumieniu z parafią prawosławną – właścicielem i administratorem obiektu – podjęto inicjatywę uporządkowania terenu cmentarza oraz wykonania ewidencji wszystkich znajdujących się na nim nagrobków. Przygotowanie wspomnianej dokumentacji konieczne było do realizacji kolejnego planu TOnZ-u – rozpoczęcia kompleksowych prac konserwatorskich. W związku z ograniczonymi możliwościami finansowymi, zmuszeni byliśmy do wytypowania tylko jednego obiektu, biorąc pod uwagę nie tylko stopień zniszczenia oraz rodzaj zabiegów konserwatorskich, które trzeba będzie przeprowadzić, ale także formę i wymiary nagrobka. Ostatecznie zadecydowano, że prace obejmą prosty, ale przy tym ciekawy i reprezentacyjny w formie pomnik Jewgienija i Aleksandra Stepanowów, wykonany w 1878 roku z piaskowca, z marmurowymi tablicami inskrypcyjnymi (il.1).

 

 

Nagrobek prezentuje powszechnie spotykany w sztuce sepulkralnej XIX stulecia typ złamanej kolumny. Motyw ten, podobnie jak zgaszona pochodnia czy uschnięty pień drzewa, odnosi się do wanitatywnej symboliki, przypominającej o nietrwałości i kruchości ludzkiego życia oraz znikomości wszelkich rzeczy doczesnych. Dokładna analiza formalna nagrobka, uwzględniająca nazwanie poszczególnych elementów konstrukcyjnych, materiał, wymiary i przede wszystkim stan zachowania wraz z postulatami konserwatorskimi, wykonana została na potrzeby karty ewidencyjnej oraz przygotowywanego programu prac. Znajdujący się tam opis obiektu jest dość suchy i nieciekawy w formie, warto go jednak przytoczyć jako przykład: „Nagrobek wolnostojący w formie grobowca ze złamaną kolumną na postumencie u wezgłowia. Wsparty na ceglanej, otynkowanej podmurówce. Grobowiec w formie prostopadłościanu, na nim szersza płyta w przekroju pionowym w formie dwuspadowego dachu. Ściany boczne pokryte groszkowaniem. U wezgłowia grobowca ustawiony postument ze złamaną kolumną. Podstawa postumentu w formie płyty sfazowanej od góry. Cokół składający się z płyty ze ściętymi krawędziami i sfazowanymi od góry ściankami, plinty, ćwierćwałka, listwy, wklęski, listwy, półwałka i listwy. Na przedniej ścianie cokołu tablica z inskrypcją w cyrylicy: АЛЕКСАНДРЪ ЕВГЕНЬЕВИЧЪ / СТЕПАНОВЪ / СКОНЧАЛСЯ ВЪ МЕРАНЕ 44 ЛЕТЪ / 1 АПРЕЛЯ 1889 Г. / УПОКОЙ ГОСПОДИ ДУШУ ЕГО, w formie leżącego prostokąta ze ściętymi półkoliście narożami. Trzon postumentu w formie prostopadłościanu, na przedniej ścianie tablica z inskrypcją w cyrylicy: ЗДЕСЬ ПОКОИТСЯ ПРАХЪ / ЕВГЕНИЯ СТЕПАНОВИЧА / СТЕПАНОВА / СКОНЧАЛСЯ 29 ЯНВАРЯ / 1878 Г. / НА 58 ГОДУ ЖИЗНИ. / МИРЪ ПРАХУ ЕГО, w formie stojącego prostokąta ze ściętymi półkoliście narożnikami. Zwieńczenie składające się z wklęski, listwy, simy, plinty zdobionej kostkowaniem, wklęski półwałka, płyty sfazowanej od góry. Baza kolumny złożona z jednego stopnia – abakusa, trzon gładko opracowany, na przedniej ścianie wgłębnie opracowany krzyż prawosławny. Na kolumnie zawieszona girlanda liści i kwiatów w formie wieńca spiętego kokardą”. Jak wspominałam, treść nie jest ciekawa, ma ona jednak pełnić funkcję czysto informacyjną.

Stan zachowania nagrobka rodziny Stepanowów określony został jako dobry. Nie mamy tu do czynienia z wyraźnymi zniszczeniami czy ubytkami mechanicznymi. Widoczne przede wszystkim w partii kolumny odspojenia, spękania czy plamy – ogólnie mówiąc zmiany korozyjne –  powstały na skutek zawilgocenia i zasolenia (il. 2). Są to czynniki atmosferyczne, na których szkodliwe działanie nagrobki wystawione są nieustannie. Tworzą na powierzchni kamienia warstwę sztucznej patyny, której oczyszczenie stanowi podstawę zabiegów konserwatorskich. W przypadku omawianego nagrobka nie doszło, na szczęście, do powstania nawarstwień, które zatarłyby formę rzeźbiarską i zmniejszyły czytelność opracowania kamieniarskiego. Również rozwój organizmów autotroficznych – mchów, glonów, porostów – nie był na tyle silny, by spowodować opisane wyżej zniszczenia.

Ocena stanu zachowania wraz z programem i wyceną prac dołączona została do wniosku o pozwolenie na przeprowadzenie prac renowacyjnych, przedłożonego lokalnym służbom ochrony zabytków. Decyzją Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków odbyła się na cmentarzu wizja lokalna. Na mocy zatwierdzonych wówczas ustaleń, TOnZ uzyskał zgodę na realizację prac w zakresie określonym w przedłożonym wcześniej programie.

Nim przystąpiliśmy do właściwych zabiegów konserwatorskich, konieczne było przygotowanie otoczenia oraz warunków pracy. Przy nagrobku ustawione zostało rusztowanie, umożliwiające dotarcie do każdej partii nagrobka (il. 3) oraz wykopany kanał odprowadzający wodę. Pierwszy etap konserwacji objął zatrucie roślinności porastającej nagrobek przy użyciu odpowiedniego roztworu preparatu biobójczego. Następny – najtrudniejszy i pochłaniający najwięcej wysiłku – polegał na usuwaniu nawarstwień solnych, ogólnie mówiąc, wszelkich nagromadzonych przez ponad sto lat przebarwień, zanieczyszczeń i innych produktów korozji.

Wykorzystane zostały dwie metody – mechaniczna, z użyciem miękkich szczotek oraz materiałów ściernych, oraz chemiczna, z wykorzystaniem m. in. past solnych, kwasu fluorowodorowego oraz podchlorynu wapnia, co dało zadowalające efekty (il. 4 ) Oczyszczona powierzchnia gotowa była na odsalanie. Proces ten polega na obłożeniu całego nagrobka watą celulozową nasączoną wodą . Wysychanie wody powoduje reakcję chemiczną, w wyniku której sole ze struktury kamienia wyprowadzone zostają do rozszerzonego środowiska. Aby osiągnąć zamierzone efekty, zabieg należało powtarzać kilkakrotnie.

 

Ze względu na niekorzystne warunki atmosferyczne oraz brak funduszy kontynuacja prac nie była możliwa. Realizację pozostałego zakresu programu konserwatorskiego rozpoczęliśmy w sezonie wiosenno-letnim 2008 roku. Wówczas ponownie odsolono nagrobek, przygotowując go do hydrofobizacji – procesu polegającego na pokryciu powierzchni środkiem na bazie żywic krzemoorganicznych, który zabezpiecza przed wnikaniem wody (wraz z wszelkimi zawartymi w niej zanieczyszczeniami) w strukturę kamienia. Proces ten wymaga regularnego powtarzania, co będzie miało miejsce również w bieżącym sezonie.

Efekt końcowy pracy (il. 5) okazał się zadowalający nie tylko ze względu na uratowanie jednego obiektu, ale i wzrost zainteresowania samym cmentarzem. Obecnie parafia prawosławna złożyła wniosek o dotacje unijne na przeprowadzenie szeroko zakrojonych prac porządkujących i organizujących teren cmentarza, uwzględniających m. in. renowację muru, wyznaczenie alejek (w sposób, który nie spowoduje oczywiście zatracenia wyjątkowego charakteru cmentarza), wprowadzenie oznaczeń sektorów oraz instalację oświetlenia. Najważniejszym jednak punktem wniosku jest pozyskanie funduszy na przeprowadzenie kompleksowych (i wieloletnich) prac konserwatorskich przy wszystkich znajdujących się na cmentarzu nagrobkach, które posiadają nie tylko ogromną wartość historyczną, lecz często także artystyczną.

 

 

 

Katarzyna Czerlunczakiewicz

( tekst pojawił się również w "ARTykułach" nr 1, czasopismie internetowym studentów historii sztuki KUL,  http://www.kul.lublin.pl/art_17744.html)